Web – Termat e programimit të shpjeguar në shqip

<div>

<div> është një „kuti“ e zakonshme në HTML që përdoret për t'i grupuar elementet dhe për t'i stiluar me CSS. Vetë nuk ka ndonjë kuptim të veçantë — prandaj, kur ekziston një etiketë semantike (si <nav> ose <footer>), përdor atë.

Accessibility

Aksesueshmëri

Aksesueshmëria do të thotë që faqen ta përdorë kushdo — edhe njerëzit që nuk shohin mirë, që përdorin vetëm tastierën ose një lexues ekrani. Kontrasti i mirë, teksti alternativ për fotot dhe butonat e qartë janë hapat e parë.

API

Ndërfaqe programimi

API-ja është një mënyrë e paracaktuar që dy programe të flasin me njëri-tjetrin. Njëri program dërgon një kërkesë sipas rregullave të API-së dhe merr një përgjigje, pa pasur nevojë të dijë si punon tjetri nga brenda.

Arrow function (=>)

Funksion shigjetë

Funksioni shigjetë është një mënyrë më e shkurtër për të shkruar funksione në JavaScript, me simbolin =>. Përdoret shumë për funksione të vogla që i jep si argument, p.sh. te addEventListener.

Backend

Pjesa e pasme

Backend-i është pjesa e aplikacionit që punon „prapa skenës“, zakonisht në një server. Ai ruan të dhënat, kontrollon fjalëkalimet dhe vendos çfarë t'i dërgohet frontend-it.

Browser

Shfletues

Shfletuesi është programi me të cilin hap faqet e internetit, si Chrome, Firefox ose Safari. Ai e merr HTML-në, CSS-në dhe JavaScript-in nga serveri dhe i kthen në faqen që sheh dhe klikon.

Cache

Memorie e përkohshme

Cache-i është një vend ku ruhen përkohësisht gjërat që përdoren shpesh, që herën tjetër të merren më shpejt. P.sh. shfletuesi i ruan fotot e një faqeje, që të mos i shkarkojë sërish çdo herë.

Client

Klient

Klienti është pajisja ose programi që i kërkon diçka serverit — zakonisht shfletuesi yt ose një aplikacion në telefon. Klienti pyet, serveri përgjigjet.

Component

Komponent

Komponenti është një pjesë e vogël dhe e ripërdorshme e ndërfaqes, si një buton, një kartë produkti ose një menu. Framework-et si React e ndërtojnë gjithë faqen duke bashkuar komponentë.

Console

Konsola

Konsola është vendi ku programi shkruan mesazhe për programuesin. Në shfletues e hap me F12; me console.log() (JS) ose print() (Python) sheh çfarë vlere ka diçka — mjeti numër një për debug.

Cookie

Cookie-t janë copa të vogla informacioni që një faqe i ruan në shfletuesin tënd, p.sh. që je i kyçur ose çfarë ke në shportë. Kur kthehesh, faqja i lexon dhe të „mban mend“.

CSS

CSS-ja është gjuha që i jep pamje faqes: ngjyrat, shkronjat, madhësitë, hapësirat dhe si rreshtohen elementet në ekran. HTML-ja thotë „ky është titull“, CSS-ja thotë „titulli të jetë i kuq dhe i madh“.

CSS box model

Modeli i kutisë në CSS

Në CSS çdo element është një kuti me katër shtresa: përmbajtja, padding (hapësira brenda), border (korniza) dhe margin (hapësira jashtë, deri te elementet e tjera). Kur diçka del më e madhe se ç'prisje, zakonisht faji është te këto.

CSS selector

Përzgjedhës CSS

Përzgjedhësi CSS tregon cilave elemente u vlen një stil: h1 për të gjithë titujt, .karta për elementet me klasën „karta“, #kreu për elementin me id „kreu“.

CSS variables

Variablat në CSS

Variablat në CSS të lejojnë ta ruash një vlerë — p.sh. ngjyrën kryesore — në një vend të vetëm dhe ta përdorësh kudo me var(). Kur do ta ndryshosh, e ndryshon vetëm një herë. Kështu punon edhe pamja e errët e këtij fjalori.

Deploy

Publikim

Deploy do të thotë ta marrësh aplikacionin nga kompjuteri yt dhe ta vendosësh në një server, që ta përdorin edhe të tjerët përmes internetit. Pas deploy-it, faqja jote ka një adresë që mund t'ua dërgosh shokëve.

DOM

DOM-i është mënyra si shfletuesi e organizon faqen HTML në kujtesë — si një pemë elementesh. Me JavaScript mund ta lexosh dhe ta ndryshosh këtë pemë, dhe faqja ndryshon menjëherë para syve.

Domain

Domen

Domeni është emri i lehtë për t'u mbajtur mend i një faqeje interneti, si google.com ose wikipedia.org. Pa domene, do të duhej të mbaje mend numra të gjatë (adresa IP) për çdo faqe.

Endpoint

Endpoint-i është një adresë e caktuar e një API-je ku mund të dërgosh kërkesa, p.sh. /studentet ose /moti. Çdo endpoint ka punën e vet: njëri jep listën e studentëve, tjetri shton një student të ri.

fetch()

fetch() është funksioni i JavaScript-it për të marrë ose dërguar të dhëna në internet pa e rifreskuar faqen — p.sh. nga një API. Kthen një Promise, sepse përgjigjja vjen pas pak.

Flexbox

Flexbox është një mënyrë në CSS për t'i rreshtuar elementet në një rresht ose kolonë dhe për ta ndarë hapësirën mes tyre. Me pak rreshta CSS i qendërzon gjërat ose i vendos njëra pranë tjetrës.

Form

Formular

Formulari është pjesa e faqes ku përdoruesi shkruan ose zgjedh të dhëna dhe i dërgon — p.sh. kyçja, regjistrimi ose kërkimi. Të dhënat zakonisht i dërgohen serverit përmes një kërkese.

Frontend

Pjesa e përparme

Frontend-i është pjesa e aplikacionit që përdoruesi e sheh dhe e prek: butonat, tekstet, ngjyrat, formularët. Zakonisht ndërtohet me HTML, CSS dhe JavaScript dhe punon brenda shfletuesit.

Full stack

Full stack do të thotë të punosh si në frontend, ashtu edhe në backend — në pjesën që sheh përdoruesi dhe në atë prapa skenës. Një zhvillues full stack mund ta ndërtojë një aplikacion nga fillimi në fund.

Hosting

Hostim

Hostimi është shërbimi që ta mban faqen në një server që punon 24 orë në ditë, që kushdo ta hapë nga interneti. GitHub Pages ose Vercel ofrojnë hostim falas për projekte të vogla.

HTML

HTML-ja është gjuha që përcakton strukturën dhe përmbajtjen e një faqeje interneti: titujt, paragrafët, fotot, lidhjet. Nuk është gjuhë programimi, por gjuhë shënjimi — i tregon shfletuesit çfarë është secila pjesë.

HTTP / HTTPS

HTTP-ja janë rregullat me të cilat shfletuesi dhe serveri flasin me njëri-tjetrin. HTTPS është versioni i sigurt: mesazhet enkriptohen që askush në mes të mos i lexojë — prandaj sheh një dry pranë adresës.

JavaScript

JavaScript-i është gjuha e programimit që i jep jetë faqes: reagon kur klikon një buton, ndryshon përmbajtjen pa e rifreskuar faqen, kontrollon formularët. Punon drejtpërdrejt në shfletues, e me Node.js mund të punojë edhe në server.

JSON

JSON-i është një format teksti për të ruajtur dhe dërguar të dhëna, me çelësa dhe vlera brenda kllapave {}. E lexojnë lehtë si njerëzit, ashtu edhe kompjuteri — edhe ky fjalor i ruan termat në një skedar JSON!

localStorage

localStorage i lejon një faqeje të ruajë të dhëna të vogla në shfletuesin tënd, që mbeten edhe pasi e mbyll dhe e hap sërish. P.sh. ky fjalor mban mend nëse e zgjodhe pamjen e errët.

Node.js

Node.js e lejon JavaScript-in të punojë jashtë shfletuesit — në kompjuterin tënd ose në server. Me të ndërtohen backend-e, mjete për terminal dhe shumë më tepër.

npm

Npm-i është mjeti që instalon paketa JavaScript, njësoj si pip-i për Python. Me „npm install“ shkarkon librari nga një dyqan i madh online me miliona paketa falas.

Promise

Premtim

Promise-i në JavaScript është një objekt që përfaqëson një rezultat që do të vijë më vonë — ose me sukses, ose me gabim. Me .then() thua çfarë të bëhet kur të vijë rezultati.

React

React-i është një librari JavaScript për ndërtimin e ndërfaqeve nga komponentë. Kur ndryshojnë të dhënat, React-i e përditëson vetë vetëm pjesën e faqes që duhet.

Request

Kërkesë

Kërkesa është mesazhi që klienti i dërgon serverit për të marrë ose dërguar diçka. Ajo ka adresën (URL), llojin e veprimit (GET për të marrë, POST për të dërguar) dhe ndonjëherë të dhëna.

Response

Përgjigje

Përgjigjja është ajo që serveri ia kthen klientit pas një kërkese. Ka një kod statusi (200 = në rregull, 404 = nuk u gjet) dhe zakonisht të dhëna, si një faqe HTML ose JSON.

Responsive design

Dizajn i përshtatshëm

Dizajni responsive do të thotë që faqja përshtatet vetë me madhësinë e ekranit — duket mirë në telefon, në tablet dhe në kompjuter. Kjo bëhet kryesisht me CSS.

Semantic HTML

HTML semantik

HTML-ja semantike do të thotë të përdorësh etiketat që tregojnë kuptimin e përmbajtjes — <header>, <nav>, <main>, <article>, <footer> — në vend që të përdorësh <div> kudo. Kjo e ndihmon Google-in, lexuesit e ekranit dhe programuesit e tjerë ta kuptojnë faqen.