Bazat e kompjuterit

Çfarë ndodh brenda kompjuterit dhe si lidhen pajisjet me njëra-tjetrën. · 102 terma

32-bit vs 64-bit

32-bit dhe 64-bit

Një procesor 64-bit punon me numra dhe adresa memorieje më të mëdha se një 32-bit. Kompjuterët 32-bit s'mund të përdorin më shumë se rreth 4 GB RAM, ndërsa ata 64-bit shumë më tepër. Sot pothuajse gjithçka është 64-bit.

Ada Lovelace

Ada Lovelace shkroi në vitet 1840 algoritmin e parë për një makinë llogaritëse që s'ishte ndërtuar ende — prandaj quhet programuesja e parë në histori. Ajo parashikoi që kompjuterët do të bënin më shumë se llogaritje, si muzikë.

Administrator & root (sudo)

Administratori dhe root

Llogaria administrator (Windows) ose root (Linux/macOS) ka leje të plota mbi kompjuterin. sudo të lejon të ekzekutosh një komandë si root. Mos punoni gjithmonë si admin — një gabim i vogël mund ta dëmtojë sistemin.

Alan Turing & the Turing machine

Alan Turing dhe makina e Turingut

Alan Turing ishte matematikani britanik që në 1936 përshkroi „makinën e Turingut“ — idenë teorike të çdo kompjuteri. Gjatë Luftës së Dytë Botërore ndihmoi të thyhej kodi Enigma, dhe propozoi „testin e Turingut“ për inteligjencën artificiale.

Antivirus

Antivirusi kontrollon skedarët dhe programet për malware dhe i bllokon. Windows Defender vjen falas në Windows dhe mjafton për shumicën. Mbrojtja më e mirë mbetet: mos hap gjëra të dyshimta dhe përditëso sistemin.

App (application)

Aplikacion

Aplikacioni (app) është një program që kryen një punë të caktuar për përdoruesin — shfletuesi, kalkulatori, WhatsApp-i, një lojë. Mund të jetë në telefon, në kompjuter ose në ueb (web app), si ky fjalor.

Background services & daemons

Shërbimet në sfond

Shumë programe punojnë në sfond pa dritare — përditësimet, antivirusi, sinkronizimi. Në Linux quhen „daemons“ dhe menaxhohen me systemd; në Windows quhen „services“.

Bandwidth / internet speed

Shpejtësia e internetit

Bandwidth-i është sa të dhëna mund të kalojnë në lidhjen tënde në një sekondë, zakonisht në Mbps. Sa më i madh, aq më shpejt shkarkohen skedarët dhe aq më shumë njerëz mund ta përdorin njëherësh.

Basic terminal commands (ls, cd, mkdir)

Komandat bazë të terminalit

Komandat më të përdorura në terminal (Linux/macOS): pwd (ku jam), ls (çfarë ka këtu), cd (shko te një dosje), mkdir (krijo dosje), cp (kopjo), mv (lëviz/riemërto) dhe rm (fshi — me kujdes, s'ka kosh!).

Binary

Sistemi binar

Sistemi binar përdor vetëm dy shifra: 0 dhe 1. Kompjuteri i ruan të gjitha — tekstet, fotot, muzikën — si vargje të gjata zerosh e njëshash, sepse brenda tij gjithçka është „ka rrymë“ ose „s'ka rrymë“.

BIOS & UEFI

BIOS-i (dhe pasardhësi i tij modern UEFI) është programi i parë që nis kur ndez kompjuterin: kontrollon harduerin dhe e nis sistemin operativ. Aty hyn me F2, F12 ose Del për të ndryshuar rendin e nisjes.

Bit & byte

Bit dhe bajt

Bit-i është njësia më e vogël e informacionit: një 0 ose një 1. Tetë bite bëjnë një bajt, që mjafton për një shkronjë. Pastaj vijnë KB, MB, GB — secila rreth 1000 herë më e madhe se e mëparshmja.

Bluetooth

Bluetooth-i lidh pajisje pa kabllo në distancë të shkurtër — kufje, tastiera, ora smart. Para se të punojnë bashkë, pajisjet duhet të „çiftohen“ (pairing) njëherë.

Boot (startup)

Nisja e kompjuterit

Boot-i është procesi kur e ndez kompjuterin: hardware-i kontrollohet, pastaj ngarkohet sistemi operativ derisa të shfaqet ekrani i hyrjes. „Rinise kompjuterin“ shpesh e rregullon një problem, sepse gjithçka nis nga e para.

Character encoding (UTF-8)

Kodimi i karaktereve

Kodimi i karaktereve është rregulli si kthehen shkronjat në numra që kompjuteri i ruan. UTF-8 është standardi që mbështet çdo gjuhë, përfshirë ë dhe ç; kur sheh „ë“ në vend të „ë“, zakonisht kodimi është gabim.

CLI / GUI

Ndërfaqe me komanda / grafike

CLI do të thotë që programin e përdor duke shkruar komanda në terminal; GUI do të thotë që e përdor me dritare, butona dhe maus. Shumë mjete programimi i kanë të dyja.

Clipboard (copy & paste)

Kujtesa e përkohshme

Clipboard-i është vendi ku ruhet përkohësisht çfarë kopjon (Ctrl+C) para se ta ngjitësh (Ctrl+V). Mban vetëm gjënë e fundit — por Windows+V dhe aplikacione të tjera mbajnë histori.

Clock speed (GHz)

Shpejtësia e procesorit

Shpejtësia e procesorit matet në GHz — sa miliardë „takte“ bën në sekondë. 3.5 GHz do të thotë 3.5 miliardë takte. Por numri i bërthamave dhe arkitektura kanë po aq rëndësi sa GHz-të.

Cloud sync (Google Drive, OneDrive, iCloud)

Sinkronizimi në cloud

Shërbimet si Google Drive, OneDrive dhe iCloud i ruajnë skedarët e tu në serverë në internet dhe i mbajnë njësoj në të gjitha pajisjet. Fshin diçka në telefon — fshihet edhe në kompjuter.

Codecs (H.264, MP3, AAC)

Kodekët

Një kodek e kompreson dhe e dekompreson audion ose videon: H.264 dhe AV1 për video, MP3 dhe AAC për zë. Zërat „Dëgjo“ në këtë fjalor janë në AAC, prandaj janë të vegjël por të qartë.

Command Prompt & PowerShell

Në Windows, terminali vjen në dy forma: Command Prompt (cmd) i vjetër dhe PowerShell-i më i fuqishëm. Windows Terminal i bashkon në skeda, bashkë me Linux-in përmes WSL-së.

Compression (ZIP)

Kompresim (ZIP)

Kompresimi i bën skedarët më të vegjël duke gjetur dhe shkurtuar pjesët që përsëriten, që të zënë më pak vend dhe të dërgohen më shpejt. Skedarët .zip mbledhin shumë skedarë në një dhe i ngjeshin.

Cooling & overheating

Ftohja dhe mbinxehja

Procesori dhe kartela grafike nxehen kur punojnë, prandaj kanë ventilatorë dhe radiatorë. Kur nxehen shumë, ngadalësohen vetë (thermal throttling) që të mos dëmtohen. Pastrimi i pluhurit ndihmon shumë.

CPU

Procesori

CPU-ja (procesori) është „truri“ i kompjuterit: i ekzekuton udhëzimet e programeve një nga një, me miliarda në sekondë. Sa më i shpejtë procesori, aq më shpejt punojnë programet.

CPU cache (L1, L2, L3)

Cache-i i procesorit

Cache-i i procesorit është një memorie shumë e vogël dhe shumë e shpejtë brenda vetë procesorit, që mban të dhënat që përdoren më shpesh. L1 është më e vogla dhe më e shpejta, L3 më e madhja. RAM-i është shumë më i ngadaltë.

CPU cores & threads

Bërthamat e procesorit

Një procesor modern ka disa bërthama (cores) — secila mund të bëjë punën e vet njëkohësisht. Një procesor me 8 bërthama mund të ekzekutojë 8 gjëra paralelisht. Hyper-threading e bën çdo bërthamë të sillet si dy.

Data packets

Paketat e të dhënave

Në internet, të dhënat s'udhëtojnë si një copë e madhe: ndahen në pako të vogla, secila me adresën e destinacionit, dhe bashkohen sërish në fund. Kur humbin pako, loja „lag-on“ ose video ngec.

DHCP

DHCP-ja është shërbimi në ruter që i jep vetë çdo pajisjeje që lidhet një adresë IP. Pa të, do të duhej ta shkruaje vetë IP-në në çdo telefon dhe kompjuter.

Driver

Driver-i është një program i vogël që i mëson sistemit operativ si të flasë me një pajisje — printerin, kartelën grafike, mausin. Kur një pajisje s'punon, shpesh i duhet një driver i ri.

Dual boot

Dual boot do të thotë të kesh dy sisteme operative në të njëjtin kompjuter — p.sh. Windows dhe Linux — dhe të zgjedhësh njërin kur e ndez. Shumë programues e bëjnë për të mësuar Linux-in.

Ergonomics for programmers

Ergonomia për programuesit

Ulja për orë të tëra para ekranit lodh shpinën, qafën dhe sytë. Ekrani në lartësinë e syve, karrige e mirë, pushime të shpeshta dhe rregulli 20-20-20 (çdo 20 minuta shiko 20 sekonda diçka 20 hapa larg) ndihmojnë shumë.

Ethernet (LAN cable)

Kablloja e rrjetit

Ethernet-i është lidhja me kabllo në rrjet — kablloja që e fut te ruteri. Është më e shpejtë dhe më e qëndrueshme se WiFi-ja, prandaj preferohet për lojëra dhe streaming.

Fetch–decode–execute cycle

Cikli i ekzekutimit të instruksioneve

Procesori punon në një cikël të pafund: merr instruksionin tjetër nga memoria (fetch), e kupton çfarë kërkon (decode), dhe e kryen (execute). E përsërit këtë miliarda herë në sekondë.

Fiber optic

Fibra optike

Fibra optike i dërgon të dhënat si dritë nëpër fije të holla qelqi — shumë më shpejt dhe më larg se kabllot e bakrit. Interneti me fibër deri në shtëpi (FTTH) arrin shpejtësi mbi 1 Gbps.

File & folder

Skedar dhe dosje

Skedari është një gjë e ruajtur në kompjuter — një dokument, një foto ose një program. Dosja (folder) është një „kuti“ që mban skedarë dhe dosje të tjera, që t'i mbash të rregullta. Një projekt programimi është thjesht një dosje me skedarë.

File Explorer & Finder

File Explorer (Windows) dhe Finder (macOS) janë programet me të cilat i sheh, i lëviz dhe i organizon skedarët dhe dosjet. Programuesit shpesh bëjnë të njëjtat punë më shpejt në terminal.

File extension

Prapashtesa e skedarit

Prapashtesa janë shkronjat pas pikës në emrin e skedarit — .html, .py, .jpg — që i tregojnë kompjuterit çfarë lloj skedari është dhe me cilin program ta hapë.

File path

Shtegu i skedarit

Shtegu është „adresa“ e një skedari në kompjuter, p.sh. /Users/arta/projekti/index.html. Shtegu absolut nis nga rrënja e diskut; ai relativ nis nga dosja ku je tani, p.sh. css/style.css.

File permissions (chmod)

Lejet e skedarëve

Në Linux dhe macOS, çdo skedar ka leje për lexim (r), shkrim (w) dhe ekzekutim (x) — për pronarin, grupin dhe të tjerët. „Permission denied“ do të thotë që s'ke leje; me chmod +x e bën një skript të ekzekutueshëm.

Floating-point precision (0.1 + 0.2)

Saktësia e numrave me presje

Kompjuterët i ruajnë numrat me presje në binar, dhe disa numra si 0.1 s'mund të shkruhen saktë — si 1/3 në dhjetore. Prandaj 0.1 + 0.2 jep 0.30000000000000004 në pothuajse çdo gjuhë. Për para përdor tipe të sakta (decimal).

GPS

GPS-i e gjen vendndodhjen tënde duke dëgjuar sinjalet nga satelitët që rrotullohen rreth Tokës. Telefoni krahason kohën kur arrin sinjali nga të paktën 4 satelitë dhe llogarit ku je.

GPU

Kartela grafike

GPU-ja (kartela grafike) është një procesor i specializuar që bën mijëra llogaritje të vogla njëkohësisht. U krijua për lojërat video, por sot është zemra e trajnimit të IA-së.

Hardware / software

Pajisje / programe

Hardware-i janë pjesët fizike të kompjuterit që i prek — procesori, ekrani, tastiera. Software-i janë programet që punojnë në to — sistemi operativ, shfletuesi, lojërat. Pa software, hardware-i s'bën asgjë; pa hardware, software-i s'ka ku të punojë.

HDMI & DisplayPort

HDMI dhe DisplayPort janë kabllot që lidhin kompjuterin me monitorin ose televizorin, dhe dërgojnë figurë dhe zë. VGA është lidhësi i vjetër blu që e sheh ende në projektorët e shkollave.

Hidden files & dotfiles

Skedarët e fshehur

Në Linux dhe macOS, skedarët që fillojnë me pikë (.gitignore, .env, .zshrc) janë të fshehur si parazgjedhje. Shpesh janë konfigurime. I sheh me ls -a ose Cmd+Shift+. në Finder.

How email works (SMTP, IMAP)

Si funksionon email-i

Kur dërgon një email, programi yt ia jep serverit me SMTP, dhe ai ia dërgon serverit të marrësit. Marrësi e lexon me IMAP, që i mban mesazhet të sinkronizuara në telefon dhe kompjuter.

Input & output devices

Pajisjet hyrëse dhe dalëse

Pajisjet hyrëse i japin të dhëna kompjuterit — tastiera, mausi, mikrofoni, kamera. Pajisjet dalëse e tregojnë rezultatin — ekrani, altoparlantët, printeri. Ekrani me prekje është të dyja njëherësh.

Internet vs Web

Interneti dhe ueb-i

Interneti është rrjeti botëror që lidh miliona kompjuterë me kabllo dhe valë. Ueb-i (www) është vetëm një nga shërbimet që punojnë mbi internet — faqet që i hap në shfletues. Email-i, lojërat online dhe shumë aplikacione e përdorin internetin, por s'janë „ueb“.

Interrupt

Ndërprerja

Një ndërprerje është sinjal që i thotë procesorit „ndal për një çast, ka ndodhur diçka“ — p.sh. shtypët një tast ose erdhën të dhëna nga rrjeti. Procesori e trajton dhe pastaj vazhdon aty ku ishte.

IP address

Adresë IP

Adresa IP është numri unik që identifikon një pajisje në internet ose në një rrjet, p.sh. 192.168.1.10. Domenet ekzistojnë që të mos na duhet t'i mbajmë mend këta numra.

ISP (Internet Service Provider)

Ofruesi i internetit

ISP-ja është kompania që të jep internetin në shtëpi ose në telefon — p.sh. IPKO, Kujtesa, Vala, Vodafone Albania ose One. Ata të lidhin me pjesën tjetër të internetit.

Kernel

Bërthama e sistemit

Kernel-i është zemra e sistemit operativ: ai vendos cili program e përdor procesorin, memorien dhe pajisjet, dhe kur. Programet e zakonshme s'flasin direkt me hardware-in — i kërkojnë kernel-it.

Keyboard layouts (QWERTY, QWERTZ, Albanian)

Paraqitja e tastierës

Paraqitja e tastierës vendos ku janë shkronjat. Shumë kompjuterë kanë QWERTY (anglisht); tastiera shqipe është QWERTZ, me ë dhe ç në vendet e veta. Programuesit shpesh kalojnë në QWERTY sepse simbolet si { } [ ] janë më lehtë për t'u arritur.

Keyboard shortcut

Shkurtore tastiere

Shkurtoret e tastierës janë kombinime tastesh që e bëjnë një veprim shpejt: Ctrl+C kopjon, Ctrl+V ngjit, Ctrl+Z zhbën, Ctrl+S ruan (në Mac me Cmd). Programuesit i përdorin gjithë kohën — kursejnë shumë minuta çdo ditë.

LAN & WAN

LAN-i (Local Area Network) është rrjeti i shtëpisë, shkollës ose zyrës — pajisjet pranë njëra-tjetrës. WAN-i lidh rrjete larg njëri-tjetrit; interneti është WAN-i më i madh në botë.

Latency (ping)

Vonesa (ping)

Latency-ja (ose ping-u) është koha që i duhet një mesazhi të shkojë te serveri dhe të kthehet, në milisekonda. Në lojërat online ping-u i ulët është shumë i rëndësishëm; ping-u i lartë do të thotë „lag“.

Linux

Linux-i është një sistem operativ falas dhe open source. Pjesa më e madhe e serverëve në botë punojnë me Linux, prandaj programuesit herët a vonë e takojnë — shpesh përmes terminalit.

Linux distributions

Distribucionet e Linux-it

Linux-i vjen në shumë „shije“ (distribucione): Ubuntu dhe Linux Mint për fillestarët, Fedora për programuesit, Debian për serverët, Arch për ata që duan kontroll të plotë, Kali për siguri. Të gjithë kanë të njëjtin kernel.

localhost

Localhost do të thotë „ky kompjuter vetë“. Kur hap http://localhost:8000, shfletuesi lidhet me një server që punon në kompjuterin tënd — ideale për ta provuar faqen para se ta publikosh.

Logic gates (AND, OR, NOT)

Portat logjike

Portat logjike janë qarqet më të vogla elektronike të kompjuterit: AND jep 1 vetëm kur të dyja hyrjet janë 1, OR kur të paktën njëra është 1, NOT e kthen mbrapsht. Me miliarda të tilla ndërtohet një procesor.

Lossy vs lossless compression

Kompresimi me dhe pa humbje

Kompresimi pa humbje (ZIP, PNG, FLAC) e zvogëlon skedarin dhe e kthen saktësisht si ishte. Kompresimi me humbje (JPG, MP3, MP4) heq detaje që syri ose veshi mezi i vëren — skedari bëhet shumë më i vogël.

MAC address

Adresa MAC

Adresa MAC është numri unik që ka çdo kartelë rrjeti (WiFi ose kabllo) që nga fabrika — p.sh. 3C:22:FB:9A:10:7E. IP-ja mund të ndryshojë sipas rrjetit, MAC-u zakonisht jo.

Machine code

Kodi i makinës

Kodi i makinës janë instruksionet në 0 dhe 1 që procesori i kupton direkt. Çdo program — në Python, Java ose C — në fund kthehet në kod makine (nga kompajleri ose interpretuesi).

Mobile data (4G, 5G)

Interneti mobil

Interneti mobil vjen nga antenat e operatorit, jo nga WiFi-ja. 4G dhe 5G janë brezat e rrjetit — 5G është më i shpejtë dhe me vonesë më të vogël. Kujdes me roaming-un jashtë vendit, mund të kushtojë shumë.

Moore's law

Ligji i Moore-it

Ligji i Moore-it është vëzhgimi se numri i tranzistorëve në një çip dyfishohet afërsisht çdo dy vjet. Për dekada kjo i bëri kompjuterët gjithnjë më të shpejtë dhe më të lirë, megjithëse sot po ngadalësohet.

Motherboard

Pllaka amë

Pllaka amë është pllaka e madhe brenda kompjuterit ku lidhen të gjitha pjesët e tjera: procesori, RAM-i, disku, kartela grafike. Ajo i lejon të flasin me njëra-tjetrën.

Multitasking

Puna me shumë detyra njëkohësisht

Sistemi operativ të lejon të kesh hapur shfletuesin, muzikën dhe editorin njëkohësisht. Në të vërtetë, procesori kalon nga njëri program te tjetri me shpejtësi të madhe (context switch), aq shpejt sa të duket sikur punojnë të gjithë njëherësh.

NAT

NAT-i i lejon të gjitha pajisjet e shtëpisë të dalin në internet me një adresë IP të vetme publike. Ruteri u jep adresa private (si 192.168.1.5) dhe mban mend cila kërkesë i përket kujt.

Network layers (OSI, TCP/IP)

Shtresat e rrjetit

Komunikimi në rrjet ndahet në shtresa, secila me punën e vet: kablloja dhe sinjali, adresat IP, TCP/UDP dhe në krye aplikacionet si HTTP. Modeli OSI ka 7 shtresa; modeli TCP/IP i praktikës ka 4.

NFC

NFC-ja është komunikim pa kabllo në distancë shumë të shkurtër (disa centimetra). Kështu paguan me telefon ose kartë duke e prekur te POS-i, ose hyn me kartë në ndërtesë.

Number systems (decimal, binary, hex)

Sistemet e numërimit

Ne numërojmë me bazën 10 (0–9). Kompjuterët me bazën 2 (0 dhe 1). Programuesit përdorin edhe bazën 16 (hexadecimal, 0–9 dhe A–F) sepse është mënyrë e shkurtër për të shkruar binarin — p.sh. ngjyrat #FF0000.

Operating system

Sistem operativ

Sistemi operativ është programi kryesor që e drejton kompjuterin ose telefonin: Windows, macOS, Linux, Android, iOS. Ai menaxhon skedarët, memorien dhe pajisjet, dhe u jep programeve të tjera një vend ku të punojnë.

Partitions & formatting

Ndarjet e diskut dhe formatimi

Një disk mund të ndahet në pjesë (partitions), secila si një disk më vete. Formatimi e përgatit një pjesë me një sistem skedarësh (NTFS, APFS, exFAT) — dhe i fshin të gjitha të dhënat që kishte!

PATH environment variable

Variabla PATH

PATH-i është lista e dosjeve ku terminali kërkon programet kur shkruan një komandë. Kur del „command not found“ pasi ke instaluar diçka, zakonisht dosja e programit s'është në PATH.

Peer-to-peer (P2P)

Në një rrjet peer-to-peer, kompjuterët flasin direkt me njëri-tjetrin pa një server qendror — secili jep dhe merr. Torrent-et punojnë kështu: e shkarkon një skedar copë-copë nga shumë njerëz njëkohësisht.

Pixel & resolution

Piksel dhe rezolucion

Pikseli është pika më e vogël me ngjyrë në një ekran ose foto. Rezolucioni është sa piksele ka — p.sh. 1920×1080. Sa më shumë piksele, aq më e mprehtë figura. Në CSS, njësia px u referohet pikselëve.

Port

Portë

Porta është një numër që tregon me cilin program në një kompjuter duhet të lidhesh, sepse një kompjuter mund të ketë shumë shërbime njëherësh. Faqet ueb zakonisht përdorin portën 443, ndërsa serveri yt lokal mund të jetë në 8000.

Power supply (PSU)

Burimi i energjisë

PSU-ja e kthen rrymën e prizës në rrymën që u duhet pjesëve të kompjuterit. Fuqia matet në vat (W); një kartelë grafike e fuqishme mund të kërkojë një PSU 750 W ose më shumë.

Process

Proces

Procesi është një program që po punon tani në kompjuter. Çdo aplikacion i hapur është të paktën një proces, me memorien dhe numrin e vet (PID). Te Task Manager (Windows) ose Activity Monitor (Mac) i sheh të gjitha dhe mund ta mbyllësh atë që ka ngecur.

QR code

Kodi QR

Kodi QR është një katror me pika bardh e zi që mban tekst — zakonisht një link. E skanon me kamerën e telefonit dhe të çon direkt te faqja. Barkodet në produkte janë versioni më i vjetër me vija.

Quantum computing

Kompjuterët kuantikë

Kompjuterët kuantikë përdorin „qubit-e“ që mund të jenë 0 dhe 1 njëkohësisht. Për disa probleme — si simulimi i molekulave ose thyerja e disa kriptimeve — mund të jenë shumë më të shpejtë se kompjuterët e zakonshëm. Ende janë eksperimentalë.

RAM (memory)

Kujtesa RAM

RAM-i është kujtesa e shpejtë dhe e përkohshme ku kompjuteri mban programet që janë hapur tani. Kur e fik kompjuterin, RAM-i zbrazet — prandaj gjërat e rëndësishme ruhen në disk.

Raspberry Pi

Raspberry Pi-ja është një kompjuter i plotë sa një kartë bankare, që kushton pak dhe punon me Linux. Përdoret për projekte shkollore, robotikë, servera të vegjël në shtëpi dhe për të mësuar programim.

Recycle bin & trash

Koshi i riciklimit

Kur fshin një skedar zakonisht, ai shkon në kosh (Recycle Bin ose Trash) dhe mund ta rikthesh. Vetëm kur e zbraz koshin fshihet vërtet. Kujdes: rm në terminal s'kalon nga koshi!

Refresh rate (Hz)

Shpejtësia e rifreskimit

Refresh rate tregon sa herë në sekondë e rivizaton ekrani figurën — 60 Hz, 120 Hz, 144 Hz. Më shumë Hz do të thotë lëvizje më e lëmuar, sidomos në lojëra. FPS është sa kuadro prodhon kompjuteri.

ROM

ROM-i (Read-Only Memory) është memorie që s'fshihet kur fiket kompjuteri dhe që zakonisht vetëm lexohet — aty ruhet programi i parë që nis kompjuterin. Sot shumica është memorie „flash“ që mund të përditësohet.

Router

Router-i është pajisja në shtëpi që i lidh të gjitha pajisjet e tua — telefonin, laptopin, televizorin — me njëra-tjetrën dhe me internetin. Ai ia dërgon të dhënat pajisjes së duhur, si një postier.

Search engine

Motori i kërkimit

Një motor kërkimi si Google ka „robotë“ (crawler) që lexojnë miliarda faqe, i ruajnë në një indeks gjigant, dhe kur kërkon diçka, të tregon faqet më të mira brenda një sekonde. SEO-ja është arti i dukjes lart në rezultate.

Shortcuts & symbolic links

Shkurtoret dhe lidhjet simbolike

Një shkurtore (ose lidhje simbolike, symlink) është një skedar i vogël që tregon te një skedar ose dosje tjetër. E hap shkurtoren, dhe hapet origjinali. Po e fshive shkurtoren, origjinali mbetet.

Sleep, hibernate & shut down

Gjumi, hibernimi dhe fikja

Në gjumë (sleep), kompjuteri mban gjithçka në RAM dhe zgjohet menjëherë, por harxhon pak bateri. Në hibernim, e ruan gjendjen në disk dhe fiket plotësisht. Fikja e mbyll gjithçka; rinisja zgjidh shumë probleme.

SoC (System on a Chip)

Një SoC bashkon procesorin, kartelën grafike, memorien dhe shumë pjesë të tjera në një çip të vetëm. Telefonat dhe Mac-et e rinj (Apple M) e përdorin — janë të vegjël, të shpejtë dhe harxhojnë pak bateri.

Software update

Përditësim

Përditësimi është një version i ri i një programi që rregullon bug-e, mbyll dobësi sigurie ose shton veçori. Ndonjëherë të mërzitin, por përditësimet e sigurisë janë mbrojtja më e thjeshtë që ke.

Storage (SSD / HDD)

Disku (SSD / HDD)

Disku është vendi ku kompjuteri i ruan përgjithmonë skedarët dhe programet, edhe kur fiket. SSD-të janë të shpejta dhe pa pjesë lëvizëse; HDD-të e vjetra janë më të ngadalta, por më të lira për shumë hapësirë.

System crash (BSOD, kernel panic)

Rrëzimi i sistemit

Kur ndodh një gabim i rëndë në kernel ose në një drajver, i gjithë sistemi ndalet: në Windows del „ekrani blu“ (BSOD), në macOS dhe Linux „kernel panic“. Shpesh shkaku është drajver i keq ose hardueri.

TCP vs UDP

TCP dhe UDP janë dy mënyra si udhëtojnë të dhënat në rrjet. TCP kontrollon që çdo pjesë të arrijë dhe në rendin e duhur — për faqe dhe email. UDP është më i shpejtë por pa garanci — për lojëra online dhe video-thirrje.

Touch typing

Shkrimi pa parë tastierën

Touch typing është shkrimi me të dhjetë gishtat pa e parë tastierën. Kursen shumë kohë dhe lodhje për një programues. Faqe si Monkeytype ose Keybr të ndihmojnë ta mësosh dhe të masësh fjalët në minutë (WPM).

Transistor

Tranzistori

Tranzistori është një çelës elektronik mikroskopik që mund të jetë i ndezur (1) ose i fikur (0). Një procesor modern ka miliarda tranzistorë, secili më i vogël se një virus.

USB (USB-C)

USB-ja është standardi për të lidhur pajisje me kompjuterin — tastierë, maus, USB stick, telefon. USB-C është lidhësi i ri, i njëjtë nga të dy anët, që mban edhe karikim, video dhe të dhëna me shpejtësi të madhe.

Virtual memory & swap

Memoria virtuale

Kur RAM-i mbushet, sistemi operativ zhvendos një pjesë të të dhënave në disk (swap ose page file) që të vazhdojë punën. Kompjuteri s'rrëzohet, por ngadalësohet shumë — shenjë që të duhet më shumë RAM.

Von Neumann architecture

Arkitektura von Neumann

Pothuajse çdo kompjuter sot ndjek arkitekturën von Neumann: programi dhe të dhënat ruhen bashkë në memorie, dhe procesori i lexon me radhë, i ekzekuton dhe i shkruan rezultatet prapa.

Wi-Fi

Wi-Fi-ja është mënyra si pajisjet lidhen me router-in dhe me internetin pa kabllo, përmes valëve radio. Sa më larg router-it, aq më i dobët sinjali — dhe muret e trasha e ngadalësojnë.

x86 vs ARM

Arkitekturat x86 dhe ARM

x86 (Intel, AMD) dhe ARM janë dy „gjuhë“ të ndryshme procesorësh. Shumica e PC-ve përdorin x86; telefonat, tabletët dhe Mac-et e rinj përdorin ARM, që harxhon më pak energji. Një program duhet të jetë ndërtuar për arkitekturën e duhur.