Të përgjithshme – Termat e programimit të shpjeguar në shqip

Algorithm

Algoritëm

Algoritmi është një listë hapash të qartë, njëri pas tjetrit, për të zgjidhur një problem. Para se të shkruash kod, shpesh e mendon algoritmin: çfarë duhet bërë dhe me çfarë radhe.

Argument

Argumenti është vlera e vërtetë që ia jep funksionit kur e thërret. Parametri është vendi bosh, argumenti është ajo që fut në të.

Array

Varg

Vargu është një listë e renditur vlerash që ruhen nën një emër të vetëm. Çdo element ka pozicionin e vet (indeksin), i cili fillon nga 0, jo nga 1. Në Python zakonisht quhet „listë“.

Asynchronous (async)

Asinkron

Kodi asinkron nis një punë që zgjat (p.sh. marrjen e të dhënave nga interneti) dhe vazhdon me gjëra të tjera pa pritur. Me async/await e shkruan sikur të priste, por programi nuk ngrin.

Boolean

Vlerë logjike

Boolean-i është një vlerë që mund të jetë vetëm njëra nga dy: true (e vërtetë) ose false (e rreme). Përdoret shumë te kushtet, për pyetje që përgjigjen me po ose jo.

Break / continue

Brenda një cikli, break e ndal ciklin menjëherë, ndërsa continue e kapërcen vetëm hapin aktual dhe kalon te tjetri. I përdor kur s'ke nevojë të vazhdosh deri në fund.

Bug

Gabim në kod

Bug-u është një gabim në kod që e bën programin të sillet ndryshe nga ç'pritej — ndonjëherë rrëzohet, ndonjëherë thjesht jep rezultat të gabuar. Çdo programues bën bug-e; është pjesë normale e punës.

Callback

Callback-u është një funksion që ia jep një funksioni tjetër, që ta thërrasë më vonë — p.sh. kur mbaron një punë ose kur ndodh një klikim. Është mënyra si i thua kodit: „kur të mbarosh, bëj këtë“.

Comment

Koment

Komenti është një shënim brenda kodit që kompjuteri e injoron. E shkruan për veten ose për të tjerët, për të shpjeguar çfarë bën kodi dhe pse.

Compiler

Përpilues

Kompajleri e përkthen gjithë kodin tënd përnjëherë në gjuhën që e kupton kompjuteri, para se programi të nisë. Gjuhë si C++, Java ose Go përdorin kompajler.

Condition (if/else)

Kusht

Kushti i lejon programit të marrë vendime: nëse diçka është e vërtetë, bën një gjë; përndryshe (else), bën një tjetër. Pa kushte, programi do të bënte gjithmonë të njëjtën gjë.

Constant

Konstante

Konstantja është si variabla, por vlera e saj nuk ndryshon pasi e cakton. E përdor për gjëra që duhet të mbeten gjithmonë njësoj, si numri i ditëve të javës.

Data type

Tip i të dhënave

Tipi i të dhënave tregon çfarë lloj vlere ke: numër, tekst, true/false, listë etj. Tipi vendos çfarë mund të bësh me të — numrat i mbledh, tekstet i bashkon.

Debug

Rregullim i gabimeve

Debug-imi është procesi i gjetjes dhe rregullimit të bug-eve. Zakonisht printon vlera, lexon mesazhet e gabimit dhe e ndjek kodin hap pas hapi, derisa të gjesh ku ngec.

Dependency

Varësi

Varësia është një librari ose paketë që projekti yt e ka të nevojshme për të punuar. Lista e varësive ruhet në një skedar (p.sh. requirements.txt ose package.json), që kushdo t'i instalojë njësoj.

Documentation

Dokumentacion

Dokumentacioni janë udhëzimet e shkruara që shpjegojnë si përdoret një gjuhë, librari ose program. Kur nuk di si bëhet diçka, dokumentacioni zyrtar është vendi i parë dhe më i besueshëm ku shikon.

Edge case

Rast kufitar

Rasti kufitar është një situatë e rrallë ose ekstreme që kodi duhet ta trajtojë gjithsesi — një listë bosh, numri 0, një emër shumë i gjatë. Shumë bug-e fshihen pikërisht aty.

Environment variable

Variabël mjedisi

Variablat e mjedisit janë vlera që i mban jashtë kodit — si fjalëkalimet e databazës ose çelësat e API-ve. Kështu sekretet nuk përfundojnë në GitHub, dhe i ndryshon pa e prekur kodin.

Error / Exception

Gabim / përjashtim

Error-i (ose exception) është mesazhi që jep programi kur has diçka që s'mund ta bëjë, p.sh. pjesëtim me zero. Nëse nuk e trajton, programi ndalet; me try/except mund ta kapësh dhe të vazhdosh.

Event

Ngjarje

Ngjarja është diçka që ndodh në faqe ose në program — një klikim, shtypja e një tasti, mbarimi i ngarkimit. Kodi mund të „dëgjojë“ për ngjarje dhe të reagojë kur ndodhin.

Float

Numër dhjetor

Float-i është një numër me presje dhjetore, si 3.14 ose 19.99. Në kod presja dhjetore shkruhet me pikë, jo me presje — 2.5, jo 2,5.

Framework-u është një strukturë e gatshme që të jep themelet dhe rregullat për të ndërtuar një aplikacion. Ti e shton kodin tënd aty ku të cakton ai, dhe ai kujdeset për pjesën tjetër. Shembuj: React, Django, Laravel.

IDE

Mjedis zhvillimi

IDE-ja është programi ku shkruan kod, si VS Code ose PyCharm. Ta ngjyros kodin, të sugjeron fjalë, t'i tregon gabimet dhe të lejon ta ekzekutosh programin — të gjitha në një vend.

Increment (++ / +=)

Rritje me një

Increment do të thotë ta rritësh vlerën e një variable, zakonisht me 1. Në Python shkruhet x += 1, në JavaScript edhe x++. E kundërta, zbritja me 1, quhet decrement.

Index

Indeks

Indeksi është numri i pozicionit të një elementi në një listë ose varg. Në shumicën e gjuhëve numërimi fillon nga 0, prandaj elementi i parë ka indeksin 0.

Infinite loop

Cikël i pafund

Cikli i pafund është një cikël që nuk mbaron kurrë, sepse kushti i tij nuk bëhet kurrë false. Programi ngec dhe duhet ta ndalosh vetë (në terminal me Ctrl+C).

Integer

Numër i plotë

Integer-i është një numër i plotë, pa presje dhjetore: 0, 7, -3, 2026. Për numrat me presje, si 3.5, përdoret një tip tjetër që quhet float.

Interpreter

Interpretues

Interpretuesi e lexon dhe e ekzekuton kodin rresht pas rreshti, ndërsa programi punon. Python dhe JavaScript punojnë kështu, prandaj mund ta provosh kodin menjëherë.

Keyword

Fjalë kyçe

Fjalët kyçe janë fjalë që gjuha i ka rezervuar për vete, si if, for, def, return ose class. Nuk mund t'i përdorësh si emra variablash, sepse kanë kuptim të veçantë.

Library

Librari

Libraria është një koleksion kodi i shkruar nga të tjerët, që e përdor kur të duhet, për të mos e shpikur rrotën nga e para. Ndryshe nga framework-u, këtu ti vendos kur dhe si ta thërrasësh.

Log

Regjistër ngjarjesh

Log-et janë mesazhe që programi i shkruan ndërsa punon — çfarë bëri, kur dhe çfarë shkoi keq. Kur diçka prishet në server, log-et janë vendi i parë ku shikon.

Logical operators (and / or / not)

Operatorët logjikë

Operatorët logjikë i bashkojnë kushtet: and (dhe) kërkon që të dyja të jenë të vërteta, or (ose) mjafton njëra, not (jo) e kthen të vërtetën në të rreme. Në JavaScript shkruhen &&, || dhe !.

Modulo (%)

Mbetja e pjesëtimit

Operatori % (modulo) jep mbetjen e një pjesëtimi: 10 % 3 jep 1. Përdoret shpesh për të kontrolluar nëse një numër është çift (n % 2 == 0) ose për gjëra që përsëriten në rreth.

Naming convention (camelCase / snake_case)

Rregullat e emërtimit

Rregullat e emërtimit tregojnë si shkruhen emrat me disa fjalë në kod. Python-i përdor snake_case (emri_im), JavaScript-i camelCase (emriIm). Emrat e qartë e bëjnë kodin të lexueshëm.

Nested loop

Cikël brenda ciklit

Cikli i mbivendosur është një cikël brenda një cikli tjetër. Për çdo hap të ciklit të jashtëm, cikli i brendshëm kryhet i tëri — p.sh. për rreshtat dhe kolonat e një tabele.

Null

Vlerë boshe

Null do të thotë „asgjë“ — një vlerë që tregon qëllimisht se aty nuk ka të dhënë. Në Python quhet None. Nuk është njësoj si 0 apo si tekst bosh.

Object

Objekt

Objekti i mbledh bashkë të dhëna që lidhen me njëra-tjetrën, ku çdo vlerë ka emrin e vet (çelësin). Kështu mund të përshkruash diçka nga jeta reale — një student, një produkt — në një vend të vetëm.

Open source

Kod i hapur

Open source do të thotë që kodi i një programi është publik: kushdo mund ta lexojë, ta përdorë, ta përmirësojë dhe ta ndajë. Shumë mjete që i përdor çdo ditë — Python, VS Code, Linux — janë open source.

Operator

Operatori është një simbol që kryen një veprim me vlera: + mbledh, - zbret, == kontrollon nëse dy gjëra janë të barabarta. Janë si „foljet“ e vogla të kodit.

Parameter

Parametër

Parametri është një emër në përkufizimin e funksionit që pret një vlerë nga jashtë. Është si një vend bosh që mbushet kur e thërret funksionin.

Production (dev vs prod)

Mjedisi i prodhimit

Production është versioni „i vërtetë“ i aplikacionit që e përdorin njerëzit. Development (dev) është kopja jote për të provuar gjëra. Rregulli i artë: provo në dev, pastaj publiko në production.

Programming language

Gjuhë programimi

Gjuha e programimit është një mënyrë e saktë për t'i dhënë udhëzime kompjuterit, me fjalët dhe rregullat e veta. Python, JavaScript, Java dhe C++ janë ndër më të njohurat — secila e mirë për punë të ndryshme.

Pseudocode

Pseudokod

Pseudokodi e përshkruan algoritmin me fjalë të thjeshta, gjysmë si kod e gjysmë si gjuhë e zakonshme. E shkruan para kodit të vërtetë, për ta menduar logjikën pa u merakosur për sintaksën.

Recursion

Rekursion

Rekursioni ndodh kur një funksion e thërret veten, çdo herë me një problem pak më të vogël, derisa arrin një rast aq të thjeshtë sa ta zgjidhë menjëherë. Pa këtë „rast bazë“, funksioni do të vazhdonte pafundësisht.

Refactoring

Rifaktorim

Rifaktorimi do të thotë ta rishkruash kodin që të jetë më i qartë e më i rregullt, pa e ndryshuar atë që bën. Programi punon njësoj, por kodi lexohet dhe ndryshohet më lehtë.

Return value

Vlera kthyese

Vlera kthyese është rezultati që funksioni ta kthen mbrapsht kur mbaron punën, me fjalën „return“. Këtë rezultat mund ta ruash në një variabël ose ta përdorësh më tej.

Scope

Fushëveprim

Scope-i tregon nga cila pjesë e kodit mund ta „shohësh“ një variabël. Një variabël e krijuar brenda një funksioni ekziston vetëm aty; jashtë tij nuk njihet.

Source code

Kodi burimor

Kodi burimor është teksti që shkruan programuesi — udhëzimet e programit në një gjuhë si Python ose JavaScript. Nga ky tekst, kompjuteri e krijon programin që punon.

String

Tekst (varg karakteresh)

Stringu është një copë teksti — shkronja, fjalë, fjali — e shkruar brenda thonjëzave. Edhe „123“ brenda thonjëzave është string, pra tekst, jo numër.

Syntax

Sintaksë

Sintaksa janë rregullat e shkrimit të një gjuhe programimi — ku vihen kllapat, thonjëzat, dy pikat. Nëse i thyen këto rregulla, kompjuteri nuk e kupton kodin dhe të jep „syntax error“.

Terminal

Terminali është një dritare ku i jep komanda kompjuterit duke shkruar, në vend që të klikosh me maus. Programuesit e përdorin për të ekzekutuar programe, për të instaluar mjete dhe për Git-in.

Testing

Testim

Testimi do të thotë të shkruash kod që kontrollon automatikisht nëse kodi yt jep rezultatet e duhura. Kur ndryshon diçka, testet të tregojnë menjëherë nëse ke prishur diçka tjetër.

Type conversion

Konvertim tipi

Konvertimi i tipit e kthen një vlerë nga një tip në tjetrin — p.sh. tekstin „25“ në numrin 25. Të duhet shpesh, sepse input() dhe formularët japin gjithmonë tekst.