Gjuhë programimi

Gjuhët e tjera që do t'i takosh në shkollë dhe në punë. · 101 terma

A short history of programming languages

Historia e shkurtër e gjuhëve

1950: Fortran, COBOL, Lisp → 1970: C dhe Unix → 1980: C++ → 1990: Python, Java, JavaScript, PHP, Ruby → 2000: C# → 2010: Go, Rust, Kotlin, Swift, TypeScript. Çdo brez zgjidhi problemet e të mëparshmit.

Assembly

Gjuhë asembler

Assembly-ja është gjuha më afër udhëzimeve që i kupton vetë procesori: çdo rresht është një veprim i vogël, si „vendos këtë numër në regjistër“. Rrallë shkruhet me dorë sot, por është bazë për të kuptuar si punon kompjuteri nga brenda.

Bash (shell scripting)

Bash-i është gjuha e terminalit në Linux dhe macOS. Me të shkruan skripte të vogla që automatizojnë punët e përsëritura — p.sh. riemërtimin e 100 skedarëve ose publikimin e një aplikacioni.

Bytecode

Bajtkod

Bytecode-i është një formë e ndërmjetme e kodit — jo aq e lexueshme sa kodi burimor, por as gjuha e makinës. Java-ja dhe Python-i e kthejnë kodin tënd në bytecode, që pastaj e ekzekuton një „makinë virtuale“ (JVM ose makina e Python-it) në çdo kompjuter.

Choosing your first language

Zgjedhja e gjuhës së parë

S'ka gjuhë „të gabuar“ për fillim — më e rëndësishme është të mësosh të menduarit. Python është më i lehtë; JavaScript nëse do faqe web; Java ose C# nëse i mëson në shkollë; C++ për olimpiada; Swift/Kotlin për telefona.

Clojure

Clojure është një Lisp modern që punon në JVM: funksional, me të dhëna të pandryshueshme dhe shumë kllapa. I dashur nga programuesit me përvojë për thjeshtësinë dhe fuqinë e tij.

COBOL

COBOL-i është një gjuhë nga viti 1959, e krijuar për biznese. Edhe sot, shumë banka dhe institucione shtetërore në botë kanë sisteme të vjetra në COBOL — dhe programuesit që e njohin janë të rrallë dhe të kërkuar.

Compiled vs interpreted languages

Gjuhët e kompajluara dhe të interpretuara

Gjuhët e kompajluara (C, Rust, Go) përkthehen në kod makine para ekzekutimit — shumë të shpejta. Gjuhët e interpretuara (Python, Ruby) lexohen rresht pas rreshti gjatë ekzekutimit — më fleksibël. Shumë gjuhë moderne janë diku në mes (JIT).

Concurrency models (threads, async, actors)

Modelet e paralelizmit

Gjuhët ofrojnë mënyra të ndryshme për të bërë shumë gjëra njëkohësisht: thread-e me lock (Java, C++), async/await (JavaScript, Python, Rust), goroutine dhe kanale (Go), aktorë që dërgojnë mesazhe (Erlang, Elixir).

Configuration languages (YAML, TOML, JSON)

Gjuhët e konfigurimit

Konfigurimet shkruhen në formate të veçanta: JSON (strikt, pa komente), YAML (me dhëmbëzim, te Docker dhe GitHub Actions), TOML (i qartë, te Cargo dhe pyproject) dhe HCL (te Terraform).

Dart (Flutter)

Dart-i është gjuha e Google-it që përdoret me Flutter-in, për të ndërtuar me të njëjtin kod aplikacione për Android, iPhone, ueb dhe kompjuter. Shumë ekipe e zgjedhin që të mos shkruajnë dy aplikacione të ndara.

Dart & Flutter

Flutter (nga Google) ndërton aplikacione për Android, iOS, web dhe desktop nga i njëjti kod në gjuhën Dart. Gjithçka është „widget“, dhe hot reload e tregon ndryshimin menjëherë. Konkurrenti kryesor i React Native.

Domain-specific language (DSL)

Gjuhë për një fushë të caktuar

Një DSL është një gjuhë e vogël e krijuar për një punë të vetme: SQL për databaza, CSS për stil, regex për kërkim teksti, YAML për konfigurim. Ndryshe nga gjuhët e përgjithshme si Python, s'mund të bëjë gjithçka, por punën e vet e bën shumë mirë.

Elixir

Elixir-i është një gjuhë funksionale e ndërtuar mbi Erlang-un, e njohur për aplikacione që duhet të përballojnë shumë përdorues njëkohësisht pa u rrëzuar — p.sh. chat-e dhe sisteme në kohë reale. WhatsApp-i u ndërtua mbi Erlang.

Elixir & Phoenix

Elixir punon mbi makinën virtuale të Erlang-ut (BEAM), e ndërtuar për telefoninë: miliona procese të vogla, që rinisen vetë kur rrëzohen. Phoenix është framework-u web; WhatsApp dhe Discord përdorin teknologjinë Erlang.

Encapsulation

Kapsulim

Kapsulimi do të thotë t'i fshehësh të dhënat e brendshme të një objekti dhe t'i lejosh të tjerët t'i ndryshojnë vetëm përmes metodave të caktuara. Kështu askush s'mund ta prishë objektin aksidentalisht.

Enterprise languages (ABAP, Apex, RPG)

Gjuhët e ndërmarrjeve

Disa gjuhë jetojnë brenda platformave të mëdha të biznesit: ABAP në SAP, Apex në Salesforce, RPG në IBM i. Janë pak të njohura për studentët, por punët me to paguhen shumë mirë.

Enum

Numërim (enum)

Enum-i është një grup emrash të paracaktuar për vlera që kanë vetëm disa mundësi — p.sh. ditët e javës, ngjyrat e semaforit ose statusi i një porosie. Kështu shmang gabimet e shtypit me tekst.

Error-handling styles across languages

Mënyrat e trajtimit të gabimeve

Gjuhët i trajtojnë gabimet ndryshe: përjashtime me try/catch (Java, Python, C#, JS), vlera gabimi (Go: if err != nil), tipe Result (Rust, Swift), ose kode kthimi (C). Secila ka avantazhe.

Esoteric languages (Brainfuck)

Gjuhët ezoterike

Gjuhët ezoterike janë krijuar për shaka ose sfidë, jo për punë të vërtetë: Brainfuck ka vetëm 8 simbole, Whitespace përdor vetëm hapësira dhe tab-e. Tregojnë sa pak duhet që një gjuhë të llogarisë gjithçka.

F#

F# është gjuha funksionale e familjes .NET — e shkurtër, e saktë dhe e mirë për llogaritje, finance dhe analizë të dhënash. Mund të përdorë të gjitha libraritë e C#-it.

First-class functions

Funksionet si vlera

Në një gjuhë me funksione „të klasit të parë“, funksionet trajtohen si çdo vlerë tjetër: i ruan në variabla, i jep si argument, i kthen nga funksione të tjera. JavaScript, Python dhe Kotlin e lejojnë; C-ja vetëm me pointer-ë.

Fortran

Fortran-i (1957) është një nga gjuhët e para të programimit, e krijuar për llogaritje shkencore. Edhe sot përdoret në fizikë, meteorologji dhe në superkompjuterë, sepse është shumë e shpejtë me numra.

Functional programming

Programim funksional

Programimi funksional është një stil ku programin e ndërton nga funksione që marrin të dhëna dhe kthejnë rezultat, pa ndryshuar asgjë tjetër. Përdor shumë map, filter dhe reduce në vend të cikleve.

Garbage collection

Mbledhja e mbeturinave

Garbage collection është kur gjuha e liron vetë memorien e të dhënave që s'përdoren më. Python-i, Java dhe JavaScript-i e bëjnë automatikisht; në C dhe C++ programuesi duhet ta lirojë vetë memorien.

Generics across languages

Gjenerikët në gjuhë të ndryshme

Gjenerikët lejojnë të shkruash kod që punon me çdo tip, pa e humbur kontrollin e tipeve: List<T> në Java/C#, Vec<T> në Rust, template<typename T> në C++, TypeVar në Python. Go i shtoi vetëm në 2022.

Go

Go (ose Golang) është një gjuhë e thjeshtë dhe e shpejtë e krijuar në Google. Përdoret shumë për serverë dhe mjete cloud — vetë Docker-i është shkruar në Go.

Go: simplicity by design

Go: thjeshtësia si qëllim

Go (nga Google) është qëllimisht e thjeshtë: pak fjalë kyçe, një mënyrë formatimi (gofmt), kompajlim shumë i shpejtë dhe një skedar binar i vetëm. Gabimet kthehen si vlera: if err != nil. Përdoret për Docker, Kubernetes dhe shumë API.

Goroutines & channels (Go)

Goroutine dhe kanalet

Në Go, mjafton go funksioni() për të nisur një goroutine — një „thread“ shumë i lehtë (mund të kesh miliona). Komunikojnë me kanale (chan), sipas parimit „mos komuniko duke ndarë memorien; ndaj memorien duke komunikuar“.

Grace Hopper & the first compiler

Grace Hopper dhe kompajleri i parë

Grace Hopper krijoi kompajlerin e parë (1952) dhe ndikoi te COBOL-i, me idenë që programet të shkruhen me fjalë angleze. Ekipi i saj gjeti edhe një molë të vërtetë në kompjuter — „bug-u“ i parë i dokumentuar.

Groovy

Groovy është një gjuhë skriptimi për JVM, me sintaksë më të lirë se Java. E takon kryesisht te skriptet e Gradle-it dhe te pipeline-t e Jenkins-it.

Hardware description languages (Verilog, VHDL)

Gjuhët për përshkrimin e harduerit

Verilog dhe VHDL s'shkruajnë programe, por përshkruajnë qarqe elektronike — që pastaj „ndërtohen“ në FPGA ose çipa. Përdoren nga inxhinierët e harduerit dhe elektronikës.

Haskell

Haskell-i është një gjuhë thjesht funksionale: programet ndërtohen nga funksione që s'ndryshojnë asgjë jashtë vetes. Përdoret më shumë në universitete dhe kërkime, por idetë e saj kanë ndikuar shumë gjuhë moderne.

High-level vs low-level language

Gjuhë e nivelit të lartë dhe të ulët

Gjuhët e nivelit të lartë (Python, JavaScript) janë afër gjuhës së njeriut dhe i fshehin detajet e kompjuterit. Ato të nivelit të ulët (C, Assembly) janë afër procesorit: më të vështira, por të japin më shumë kontroll dhe shpejtësi.

How languages relate: a map

Harta e gjuhëve të programimit

Një hartë e thjeshtë: web → JavaScript/TypeScript (+ PHP, Python, Go, C# për backend); telefona → Kotlin, Swift, Dart, React Native; lojëra → C#, C++; të dhëna/AI → Python, SQL, R; sisteme → C, C++, Rust, Go.

Immutability by default

Pandryshueshmëria si parazgjedhje

Disa gjuhë (Rust, Haskell, Elixir, Clojure) i bëjnë vlerat të pandryshueshme si parazgjedhje — duhet të thuash qartë kur do t'i ndryshosh. Kjo shmang shumë gabime, sidomos me thread-e.

Imperative vs declarative

Imperativ kundrejt deklarativ

Programimi imperativ i thotë kompjuterit si ta bëjë hap pas hapi (cikle, variabla). Deklarativ i thotë çfarë do — SQL („më jep nxënësit me notë 10“), HTML, React. Shumica e gjuhëve përziejnë të dyja.

Inheritance

Trashëgimi

Trashëgimia është kur një klasë e re merr gjithçka nga një klasë ekzistuese dhe shton ose ndryshon vetëm atë që i duhet. P.sh. klasa Portier trashëgon nga Lojtar dhe shton aftësinë „kap“.

Interface

Ndërfaqe (interface)

Interface-i është një „kontratë“ që thotë çfarë metodash duhet të ketë një klasë, pa thënë si i bën. Çdo klasë që e pranon kontratën duhet t'i ketë ato metoda. Përdoret shumë në Java, C# dhe TypeScript.

Jetpack Compose

Jetpack Compose është mënyra moderne për të ndërtuar ndërfaqe Android me Kotlin — me funksione @Composable, si React, në vend të skedarëve XML.

Julia

Julia-ja është një gjuhë e re (2012) për shkencë dhe analizë të dhënash, që synon të jetë e lehtë për t'u shkruar si Python-i, por e shpejtë si C-ja. Përdoret në kërkime shkencore, financë dhe machine learning.

JVM languages

Gjuhët e JVM-së

Makina virtuale e Java-s ekzekuton jo vetëm Java, por edhe Kotlin, Scala, Groovy dhe Clojure — të gjitha mund të përdorin të njëjtat librari Java. Platforma .NET ka të njëjtën ide me C#, F# dhe VB.NET.

Kotlin

Kotlin-i është gjuha që Google rekomandon për aplikacione Android. Është më e shkurtër dhe më e sigurt se Java, por punon bashkë me të, ndaj mund ta përdorë gjithë kodin ekzistues të Java-s.

Kotlin: modern Java

Kotlin: Java moderne

Kotlin (nga JetBrains) punon në JVM bashkë me Java-n, por është më i shkurtër dhe më i sigurt: null safety, data class, extension functions dhe coroutine. Google e ka bërë gjuhën kryesore për Android.

Language popularity (TIOBE, Stack Overflow)

Popullariteti i gjuhëve

Indekset si TIOBE, anketa e Stack Overflow dhe GitHub Octoverse tregojnë cilat gjuhë përdoren më shumë. Në krye janë zakonisht Python, JavaScript/TypeScript, Java, C#, C++ dhe Go. Popullariteti s'është gjithçka, por ndikon te puna dhe libraritë.

Language servers (LSP)

Serverët e gjuhës

LSP është standardi që i lejon editorët (VS Code, Neovim, Zed) të marrin autocomplete, gabime dhe „shko te përkufizimi“ për çdo gjuhë nga një „server gjuhe“ — rust-analyzer, pyright, gopls.

Languages for game development

Gjuhët për zhvillimin e lojërave

C++ dominon motorët e mëdhenj (Unreal), C# përdoret me Unity, GDScript me Godot, Lua për modding (Roblox përdor Luau), dhe JavaScript për lojëra në shfletues. Zgjidh sipas motorit që do të përdorësh.

Languages for maths & science

Gjuhët për matematikë dhe shkencë

Shkencëtarët përdorin MATLAB dhe GNU Octave (inxhinieri), R (statistikë), Julia (llogaritje të shpejta), Wolfram/Mathematica (matematikë simbolike) — dhe LaTeX për të shkruar formula dhe punime.

Languages that compile to JavaScript

Gjuhët që përkthehen në JavaScript

Meqë shfletuesit flasin vetëm JavaScript (dhe WebAssembly), shumë gjuhë përkthehen në të: TypeScript (më e përdorura), Elm, ReScript, ClojureScript, dhe dikur CoffeeScript.

Learning a second language

Mësimi i gjuhës së dytë

Gjuha e dytë mësohet shumë më shpejt: ciklet, funksionet dhe logjika janë të njëjta, ndryshon vetëm sintaksa dhe „stili“. Zgjidh një gjuhë që të mëson diçka të re — p.sh. Rust ose Haskell pas Python-it.

Lisp

Lisp-i është nga gjuhët më të vjetra (1958), me sintaksë plot kllapa: (+ 1 2). Prej tij lindën shumë ide moderne si garbage collection dhe funksionet si vlera. Pasardhësit sot janë Clojure, Scheme dhe Racket.

Low-code & no-code

Platformat no-code (Bubble, Webflow, Zapier, Airtable) të lejojnë të ndërtosh aplikacione dhe automatizime pa shkruar kod. Ideale për prototipe të shpejta; për gjëra komplekse, kodi mbetet më fleksibël.

Lua

Lua-ja është një gjuhë e vogël, e lehtë dhe e shpejtë, e menduar për t'u futur brenda programeve të tjera. Përdoret shumë në lojëra video — lojërat në Roblox krijohen me të (në versionin Luau).

Markup vs programming languages

Gjuhët e shënjimit dhe të programimit

HTML-ja dhe Markdown-i janë gjuhë shënjimi: përshkruajnë si është ndërtuar dhe duket përmbajtja, por s'kanë cikle, kushte apo variabla. Gjuhët e programimit si JavaScript dhe Python i kanë — ndaj mund të llogarisin dhe vendosin.

MATLAB

MATLAB-i është një gjuhë dhe program për llogaritje matematikore, i përdorur shumë nga inxhinierët dhe studentët e fakulteteve teknike për matrica, simulime dhe grafikë. Një alternativë falas e ngjashme quhet GNU Octave.

Memory leak

Rrjedhje memorieje

Rrjedhja e memories ndodh kur një program merr memorie dhe s'e liron kurrë, edhe kur s'i duhet më. Me kohë programi përdor gjithnjë e më shumë RAM, ngadalësohet dhe mund të rrëzohet.

Memory management approaches

Mënyrat e menaxhimit të memories

Gjuhët e lirojnë memorien në mënyra të ndryshme: manualisht (C — malloc/free), me garbage collector (Java, Python, Go, C#), me numërim referencash (Swift), ose me pronësi gjatë kompajlimit (Rust).

Metaprogramming

Metaprogramimi

Metaprogramimi është kod që shkruan ose ndryshon kod tjetër: makrot e Rust-it dhe Lisp-it, dekoratorët e Python-it, reflection në Java, template-t e C++. I fuqishëm, por mund ta bëjë kodin të vështirë për t'u kuptuar.

Mojo

Mojo-ja është një gjuhë e re që synon të ketë sintaksën e Python-it dhe shpejtësinë e C++-së, e krijuar kryesisht për inteligjencën artificiale. Ende është e re dhe po zhvillohet.

Multi-paradigm languages

Gjuhët me shumë paradigma

Shumica e gjuhëve moderne (Python, JavaScript, Kotlin, Rust, C#) janë „multi-paradigmë“: mund të shkruash me objekte, me funksione të pastra ose procedural — sipas problemit.

Natural language as programming

Gjuha natyrore si programim

Me LLM-të, shumë detyra mund të përshkruhen me gjuhë të zakonshme dhe AI-ja shkruan kodin. Kjo s'e zëvendëson të kuptuarit e programimit — duhet ende të dish çfarë të kërkosh dhe si ta kontrollosh rezultatin.

New & niche languages (Gleam, Roc, Nim)

Gjuhët e reja

Çdo vit dalin gjuhë të reja: Gleam (funksionale mbi BEAM), Nim (si Python, por e kompajluar), Crystal (si Ruby, por e shpejtë), Mojo (Python për AI). Argëtuese për t'u provuar, por për punë zgjidh gjuhë me komunitet të madh.

Null safety

Siguria ndaj null-it

Tony Hoare e quajti shpikjen e null-it „gabimi i miliard dollarëve“. Gjuhët moderne (Kotlin, Swift, Rust, Dart, TypeScript strict) e ndajnë qartë „mund të mungojë“ nga „gjithmonë ka vlerë“, dhe kompajleri të detyron ta kontrollosh.

Objective-C

Objective-C-ja ishte gjuha kryesore e Apple-it për aplikacione iPhone dhe Mac para Swift-it (2014). Sot projektet e reja përdorin Swift, por shumë aplikacione të vjetra janë ende në Objective-C.

OCaml

OCaml-i është një gjuhë funksionale me tipe shumë të forta, e përdorur në finance (Jane Street), kompajlerë dhe mjete të verifikimit. Ka ndikuar shumë te Rust-i dhe F#-i.

OOP (Object-oriented programming)

Programim i orientuar nga objektet

OOP-ja është një mënyrë programimi ku kodin e organizon rreth objekteve — gjëra që kanë të dhënat dhe veprimet e veta, të krijuara nga klasat. Java, C#, Python dhe shumë të tjera e përdorin.

Package managers across languages

Menaxherët e paketave

Çdo gjuhë ka menaxherin e vet të paketave: npm/pnpm (JavaScript), pip/uv (Python), Cargo (Rust), Maven/Gradle (Java), NuGet (C#), Composer (PHP), Go modules, Swift Package Manager. Të gjithë bëjnë të njëjtën gjë: shkarkojnë librari.

Pascal

Pascal-i është një gjuhë programimi nga viti 1970, e krijuar posaçërisht për mësimin e programimit. Për shumë vite është mësuar në shkolla, edhe në Shqipëri e Kosovë, dhe shumë mësues ende e përdorin.

Perl

Perl-i është një gjuhë e vjetër skriptimi, shumë e fortë në përpunimin e tekstit me regex. Dikur ishte kudo në serverët web; sot e takon kryesisht në sisteme të vjetra dhe skripte administrimi.

Pointer

Tregues

Pointer-i është një variabël që nuk e mban vetë vlerën, por adresën e vendit në memorie ku ndodhet ajo vlerë. Përdoret shumë në C dhe C++; është i fuqishëm, por gabimet me të shkaktojnë rrëzime që gjenden me vështirësi.

Polymorphism

Polimorfizëm

Polimorfizmi do të thotë që objekte të llojeve të ndryshme mund t'i përgjigjen të njëjtës metodë, secili në mënyrën e vet. P.sh. çdo kafshë ka metodën ze(), por qeni leh e macja mjaullin.

Procedural programming

Programimi procedural

Programimi procedural e organizon kodin në funksione (procedura) që thirren me radhë — si C, Pascal ose skriptet e para të Python-it. I thjeshtë dhe i drejtpërdrejtë, ideal për programe të vogla.

Programming paradigm

Paradigmë programimi

Paradigma e programimit është një „stil“ ose mënyrë e të menduarit për të shkruar kod: imperative (hap pas hapi çfarë të bëjë kompjuteri), e orientuar nga objektet, funksionale ose deklarative (çfarë do, jo si). Shumë gjuhë lejojnë disa stile.

Prolog

Prolog-u është gjuhë e programimit logjik: s'i thua kompjuterit si ta zgjidhë problemin, por çfarë është e vërtetë (fakte dhe rregulla), dhe ai e gjen vetë përgjigjen. Mësohet shpesh në lëndët e IA-së në fakultet.

Query languages (SQL, GraphQL)

Gjuhët e pyetjeve

Disa gjuhë s'janë për të shkruar programe, por për të pyetur të dhëna: SQL për databaza relacionale, GraphQL për API, Cypher për databaza graf, XPath për XML. Janë deklarative — thua çfarë do.

R

R-ja është një gjuhë e krijuar posaçërisht për statistikë dhe analizë të dhënash. E përdorin shumë shkencëtarët, ekonomistët dhe studiuesit për grafikë dhe llogaritje statistikore.

Regular expressions as a mini-language

Regex si gjuhë e vogël

Regex-i është një gjuhë e vogël brenda pothuajse çdo gjuhe programimi: ^ fillimi, $ fundi, \d shifër, + një ose më shumë, [a-z] interval. E njëjta sintaksë punon në Python, JavaScript, Java dhe terminal.

Roblox & Luau

Roblox Studio përdor Luau, një version i Lua-s me tipe, për të programuar lojëra që luhen nga miliona. Shumë adoleshentë e mësojnë programimin pikërisht aty — dhe disa fitojnë para nga lojërat e tyre.

Ruby

Ruby-ja është një gjuhë e krijuar në Japoni, e njohur për kodin shumë të lexueshëm dhe „të këndshëm për programuesin“. U bë e famshme me framework-un Ruby on Rails, me të cilin u ndërtuan faqe si GitHub-i dhe Shopify-i.

Ruby on Rails

Rails është framework-u web i gjuhës Ruby, i njohur për „konventa mbi konfigurim“ — ndjek rregullat e tij dhe merr shumë falas. GitHub, Shopify dhe Airbnb u ndërtuan me të. Shumë i shpejtë për startup-e.

Scala

Scala është një gjuhë që punon në JVM dhe përzien programimin me objekte me atë funksional. Përdoret shumë në big data me Apache Spark dhe në sisteme me shumë trafik.

Scratch

Scratch-i është një gjuhë vizuale ku programon duke bashkuar me maus blloqe me ngjyra, në vend që të shkruash kod. Është krijuar për fëmijë dhe fillestarë dhe i mëson idetë bazë — ciklet, kushtet, variablat — në mënyrë lozonjare.

Scripting languages

Gjuhët e skriptimit

Gjuhët e skriptimit (Python, Bash, PowerShell, Lua, Perl, Ruby) përdoren për të automatizuar punë dhe për të „ngjitur“ programe së bashku — shkruhen shpejt dhe ekzekutohen pa kompajlim.

Shader languages (GLSL, HLSL, WGSL)

Gjuhët e shader-ave

Shader-at janë programe të vogla që ekzekutohen në GPU për çdo piksel ose kulm — për drita, ngjyra dhe efekte në lojëra. GLSL (OpenGL), HLSL (DirectX) dhe WGSL (WebGPU) janë gjuhët e tyre.

Smart contracts & blockchain languages

Gjuhët e blockchain-it

Kontratat inteligjente janë programe që ekzekutohen në blockchain dhe s'ndryshojnë dot pasi publikohen: Solidity dhe Vyper në Ethereum, Rust në Solana, Move në Sui. Një gabim mund të kushtojë miliona.

Solidity

Solidity është gjuha për të shkruar „smart contracts“ në blockchain-in Ethereum — programe që ekzekutohen vetë kur plotësohen kushtet. Gabimet aty mund të kushtojnë shumë para, prandaj kërkon kujdes të madh.

Standard library

Biblioteka standarde

Biblioteka standarde është koleksioni i moduleve që vijnë bashkë me gjuhën, pa pasur nevojë të instalosh asgjë — p.sh. math, random dhe datetime në Python. Para se të instalosh një paketë, shiko nëse e ka tashmë biblioteka standarde.

Static vs dynamic typing

Tipizim statik dhe dinamik

Në gjuhët me tipizim statik (Java, C#, TypeScript) e deklaron tipin e çdo variable dhe gabimet kapen para se ta ekzekutosh programin. Në ato me tipizim dinamik (Python, JavaScript) tipi vendoset gjatë ekzekutimit — më shpejt për t'u shkruar, por disa gabime dalin më vonë.

Strong vs weak typing

Tipizimi i fortë dhe i dobët

Te tipizimi i fortë (Python, Rust), gjuha s'i përzien tipet vetë: "5" + 1 jep gabim. Te tipizimi i dobët (JavaScript, PHP), i konverton automatikisht: "5" + 1 = "51". S'është e njëjta gjë me statik/dinamik.

Successors to C++ (Carbon, Zig, Odin)

Pasardhësit e C++

Disa gjuhë të reja synojnë të jenë „C++ më i mirë“: Carbon (nga Google, eksperimentale), Zig dhe Odin (të thjeshta, pa magji), dhe Rust (siguri memorieje). C++ vetë po shton veçori sigurie.

Swift

Swift-i është gjuha e Apple-it për aplikacione në iPhone, iPad dhe Mac. Është moderne dhe e lexueshme, dhe me Xcode e sheh aplikacionin tënd duke punuar në një iPhone virtual.

Swift & SwiftUI

Swift është gjuha e Apple-it për iPhone, iPad dhe Mac: e shpejtë, e sigurt (optionals në vend të null), dhe me SwiftUI ndërfaqet ndërtohen në mënyrë deklarative. Kërkon Mac dhe Xcode.

Syntactic sugar

Sheqer sintaksor

Sheqeri sintaksor është një mënyrë më e shkurtër ose më e këndshme për të shkruar diçka që gjuha e di ta bëjë edhe në mënyrë më të gjatë. P.sh. x += 1 në vend të x = x + 1, ose funksionet shigjetë në JavaScript.

The C family of languages

Familja e gjuhëve C

Shumë gjuhë e trashëgojnë sintaksën nga C: kllapa {}, pikëpresje, if/for/while — C++, Java, C#, JavaScript, PHP, Go, Rust. Prandaj, kur mëson njërën, të tjerat duken menjëherë të njohura.

Thread & concurrency

Thread dhe ekzekutim paralel

Thread-i është një „rrjedhë“ ekzekutimi brenda një programi. Me shumë thread-e, një program mund të bëjë disa gjëra njëkohësisht — p.sh. të shkarkojë një skedar ndërsa ndërfaqja mbetet e lëvizshme. Është e fuqishme, por gabimet gjenden me vështirësi.

Transpiler

Transpilues

Transpiluesi e përkthen kodin nga një gjuhë në një tjetër të nivelit të ngjashëm — p.sh. TypeScript-in në JavaScript, ose JavaScript-in modern në një version më të vjetër që e kuptojnë shfletuesit e vjetër.

Type inference

Nxjerrja e tipeve në gjuhë të ndryshme

Me nxjerrje tipesh, s'ke pse ta shkruash tipin — kompajleri e kupton vetë nga vlera: let x = 5 në Rust ose var x = 5 në Java/C# është int. Gjuhë statike me ndjesi dinamike.

Visual & block-based programming

Programimi vizual me blloqe

Te programimi vizual, lidh blloqe ose nyje në vend që të shkruash tekst: Scratch dhe Blockly për fillestarë, Unreal Blueprints dhe Node-RED për profesionistë. Logjika është e njëjtë si në kod.

Visual Basic

Visual Basic-u është një gjuhë e Microsoft-it e njohur për lehtësinë e saj: dikur u përdor shumë për programe Windows. Versioni i saj VBA përdoret edhe sot për të automatizuar punë në Excel dhe Word.

WebAssembly (Wasm)

WebAssembly është një format që ekzekutohet në shfletues pothuajse me shpejtësinë e kodit native. Programe të shkruara në C, C++, Rust ose C# (Blazor) mund të punojnë në web përmes tij.

Zig

Zig-u është një gjuhë e re sistemi, që synon të jetë një „C më i mirë“: i thjeshtë, i shpejtë, pa makro dhe me menaxhim të qartë të memories. Mund të kompajlojë edhe kod C.